Crkva u Borcu
(letopis)

U pondozlju borackog krsa, nalazi se mala srednjovekovna crkva u kojoj se, prema najstarijim letopopisima, sacuvanim do danasnjih dana, sacuvao i pomen iz 1350. godine. Jedna je od onih koje poticu iz vremena slavne dinastije Nemanjica, spada medju najstarije verske i kulturne zaduzbine u Srbiji. Istina, o njoj nema natpisa, niti povelja, na osnovu kojih bi se mogli utvrditi sigurni podaci o vremenu njenog nastanka, ali ona kao i mnoge druge imaju svoju cudnu proslost, jer mnogobrojne legende i narodna predanja sacuvana u ovom kraju, vezana su za njeno postojanje. Boracka crkva ima i svoju posebnu privlacnost, jer je vezana i za ime srpskog cara Dusana, a prema nekim nasim najstarijim letopisima i za imena despota Stefana Lazarevic, Djurdja Brankovic i velikog celnika Gruze Radica Postupovica.

Tokom minulih ropskih vekova, pretrpela je i velike temene izmene, pa je njena prvobitna arhitektura iz XIV veka morala biti sasvim izmenjena. Ugarske i turske vojske koje su stalno nadirale sa severa i juga da posednu najpitomiji krajeve nase zemlje, a potom osvoje dobro utvrdjeni grad Borac, cesto su je i do temelja rusile. Tako se zna da je prvi put srusena posle boja na Kosovu kada je ugarski kralj Sigmund osvojio grad Borac i porusio njegovu crkvu. Obnovljena je 1391. godine, a godine 1398. koristeci odsustvo despota Stefana u Carigradu, ugri ponovo osvajaju grad Borac i po drugi put ruse njegovu crkvu. Obnovio ju je despot Stefan oko 1401. godine, kada je preuredio grad Borac, koji je koristio kao svoj letnjikovac na borackom krsu, i kojeg stari srpski hronicari cesto pominju. Prema jednom najstarijem letopisu za njenu obnovu 1433. godine zauzeo se Radic Postupovic. Iste godine na jednom mineju u barackoj crkvi neki pop Bogdan zapisao je da je te godine bio pomracenja sunca. Prilikom vodjenja dugih i krvavih borbi avgusta 1438. godine, turska osvajacka vojska, koja je porusila legendarni grad Borac, potpuno je i od temelja razorila crkvu. Povodom ovog dogadjaja F. Kanic u svojim putopisima ovako kaze: "da tesku sudbinu kao i ovaj grad koji se na austrijskoj okupacionoj karti javlja kao opustosen, dizivela je i ova boracka crkva u svom jugoistocnom granitnom polozaju".

Zivopis u crkvi Svetog Arhanglea Gavrila u Borcu sacuvao se samo u najnizoj zoni oltara, naosa, kao i u drugoj zoni juznog i zapadnog zida glavnog dela ovog hrama. U oltarskoj apsidi ovog hrama smestena je kompozicija "poklonjenje arhijereja" koja se zavrsava na juznom zidu oltarskog prostora predstavom sv. Kirila Aleksandrijskog. Freske u naosu najbolje su ocuvane u donjoj zoni. Na juznom zidu, do ikonostasa, naslikan je patron Crkve svetog Arhangela Mihaila. Desno od njega nalazi se prozor u kome su oslikani sv. Kirik i Julita. Na juznom zidu zapadno od prozora nalaze se figure sv. ratnika: svetog Georgija - najlepsi i najocuvaniji lik u crkvi i svegog Dimitrija u okernom i pancirnom odelu. Ovaj mega-duka u desnoj ruci drzi dug mac, a u levoj luk i ukrasene korice maca. Na juznom delu zap. zida predstavljeni su sv. vracevi Kozma i Damjan, levo je Damjan a desno Kozma. U lineti portala na zapadno mzidu smestenao je poprsje Hrista Emanuila, u plavom hitonu i okernom himationu. Na ovom mstu nalazio se natpis iz vremena obnove crkve u XIX veku. Ovaj naptip bio je izveden na sloju maltera koji prelazi preko starijeg iz XVI veka, sto je uocljivo i na borduri ispod predstave Hrista Emanuila. Na severnoj strani zapadnog zida nalazi se uobicajena predstava sv. careva Konstantina i Jelene. Na severnom zidu naosa zivopis je mnog vise ostecen nego na juznom. Sacuvani fragmenti ninbusa glave i svetiteljeva desna saka ukazuju na to da je ovde bio predstavljen jedan od sv. ratnika. Naknadno poobijanje vrata unistilo je njegovu predstavu. Mozda je bio u pitanju sv. Merkurije, jer je levo od njegove glave bio sacuvan natpis njegovog imena. Interesantno je zapaziti da su likovi portala dekorisani ornamentima u vidu upletene trake crvene, plave i zute boje, kroz ciju sredinu prolazi crna linija sa stilizovanim grancicama, sto je relativno bilo vrlo malo zastupljeno u srpskom srednjevekovnom slikarstvu, jer se ove varijante javljaju od XII do XV veka.

Freske u drugoj zoni ovog hrama delimicno su sacuvane. Na juznom i zapadnom delu naosa sacuvane kompozicije imaju donje izbledele delove, dok je istocnu scenu vrlo teko identifikovati. Jedio iznad figure sv. Djordja predstavljena je scena penjanja na Krst, nasta bi ukazivala obuca vojnika, odnosno obuca ratnika. Predstava svetitelja u borackoj crkvi koja je mogla da primi odredjen broj kompozicija odabrana je vrlo pazljivo. Na zapadnom zidu slikane su dve kompozicije iz Bogorodicinog ciklusa: rodjenje Bogorodice i Vavedenje. Slikani soko u naosu vecim delom je unisten kao i figure najnize zone, odnprilike do kolena. Na istocnom zidu Hrama, centralno mesto zauzima lneta nad ulazom u naos gde je prikazan Hrisor Pandokrator, u plavom hitonu i crvenom himationu. Na borduri linete nalazi se staroslovenski natpis iz vremena obnove u XVII veku koji u preovu glasi: "Pomocu Bozjom sagradi se Hram ovaj u vreme evagerenskog cara Sulejmana i ep. Peckog Makarija Sokolovica, trudom ktitora protopopa Jovana od stvorenja sveta 7061 godi ili 1553. god. juna meseca 20 dana". Natpis je izgradjen tehnikom freske, pa je time i vreme zivopisa odredjeno. Levo i desno od portala ilustrovani su prizori strasnog suda - pakao i raj. Iz ove scene imamo sacuvene delimicno samo dve freske. Prva koja simoboizuje Nojev potop. Ovde je prikazan u Nojevom kovcegu sa sinovima Simom, Hamom i Jasretom, kako se spasava od potopa. Druga predstava apostola Petra i Pavla kako su u Jerusalimu i okolnim gradovima sirili Jevandjelje Hristovo. Nazalost, prema jednom sacuvanom najstarijem rukopisu odlikani deo grada Jerusalima sa Hristovom crkvom potpuno je unstne.

Nesto vise o freskama u borackoj crkvi tesko je reci.

Boracka crkva izgradjena je od kamena u krecnom malteru sa niskim i slepim kubetom koje je u temenu izdubljeno i obuhvaceno ojacavajucim sistemom lukova. U priprati je poluoblicasti svod. Apsida je spolja i iznutra polukruznog oblika. Ima dve polu-ugaone nise koje sluze kao proskomidija i djakonik.